Aquileiai Chromatius Máté-evangéliumhoz írt kommentárja
Absztrakt
Chromatius of Aquileia’s Commentary on the Gospel of Matthew Chromatius, the bishop of Aquileia in Northern Italy, wrote a lengthy commentary on the Gospel of Matthew (Tractatus in Mathaeum) in the second half of the 4th century. A good part of the work was lost, and what survived was wrongly attributed to John Chrysostom until the 20th century. This article identifies those Eastern and Western patristic authors who influenced Chromatius, especially in his allegoricaltypological exegesis. Subsequently, the history of origin and the text tradition of the work are presented, followed by a brief introduction to the structure and style of the tractates. Chromatius uses the two-level Scripture interpretation method in
this work. He typically gives a literal interpretation first, then associates a second, spiritual level, which is key to Christology or ecclesiology, and when opportune, some moral opinion is also added. The originality of the Tractatus in Mathaeum is not outstanding as they conform to the cultural and exegetical trends of the 4th century creating a synthesis of the Western theological and scriptural interpretation traditions. Their author successfully presents the essential contents of the Gospel in such a way that insists on doctrinal authenticity throughout.
Hivatkozások
Források
Chromatius-szövegkiadások
Chromatii doctissimi Episcopi Romani, in V et VI caput Matthaei dissertatio, atque in eodem genere declamatio. Johann Sichard (szerk.) Basilea, 1528.
Chromatii episcopi quotquot extant lucubratiunculae. M. Lypsius (szerk.) Lovanio, 1546.
Sancti Chromatii Aquileiensis episcopi Tractatus, quae supersunt, in evangelium S. Matthaei. P. Braida (szerk.) Utini, 1816-1836.
Chromatii Aquileiensis opera. = Patrologiae Cursus Completus. J. P. Migne (szerk.), Series Latina, Vol. 20, Párizs, 1845, 327-375. col.
Chromatius Aquileiensis Tractatus XVII in evangelium Matthaei (CPL 218). Chromatius Aquileiensis Fragmenta (CPL 218a) Anselm Hoste (szerk.) = Corpus Christianorum, Series Latina, Vol. 9, Turnhout, 1957.
Chromatii Aquileiensis opera. Raymond Étaix, Joseph Lemarié (szerk.), Corpus Christianorum, Series Latina, Vol. 9, Turnhout, 1974.
Spicilegium ad Chromatii Aquileiensis opera. Raymond Étaix, Joseph Lemarié (szerk.), Corpus Christianorum, Series Latina, Vol. 9 A Supplementum, Turnhout, 1977.
Chromatius-fordítások
Commento a Matteo. Bev., ford., jegyz.: Gabriele Banterle, Róma, 1990.
Trattati sul Vangelo di Matteo. Ford., jegyz.: Giulio Trettel, Scrittori della chiesa di Aquileia, Vol. 4/2, Róma, 2005.
Comentario al Evangelio de Mateo. Bev., ford., jegyz.: José de Granados, Javier Nieva, Bibliotheca de patrística, Vol. 58., Madrid, 2002.
Sermons on the Gospel of Matthew - Prologue. Ford.: Stephen C. Carlson, tertullian.org/fathers/chromatius_prologue_matthew_01.htm (2024. április 3.)
Sermons and Tractates on Matthew. Ford., bev.: Thomas P. Scheck, Ancient Christian Writers, Vol. 75., New York - Mahwah, NJ, 2018.
Szv. Hromacij Akvilejszkij "Prolog" kommentarija na Jevangelije ot Matfeja. Ford., bev.: Szergej Alekszejevics Kozsukov = Szbornyik trudov Kafedri Bibleisztiki Moszkovszkoj Pravoszlavnoj Duhovnoj Akademii, Moszkva, 2013, 93-114.
Egyéb szerzők
Augustinus: Epistolae ex duobus codicibus nuper lucem prolatae = Johannes Divjak (szerk.): Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Vol. 88, Bécs, 1981.
Biblia, Ószövetségi és újszövetségi Szentírás. Ford., magy.: Gál Ferenc, Gál József, Gyürki László, Kosztolányi István, Rosta Ferenc, Szénási Sándor, Tarjányi Béla, Budapest, 19927.
Cyprianus: De ecclesiae catholicae unitate = Opera omnia, Wilhelm von Hartel (szerk.): Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Vol. 3/1., Bécs, 1868, 209-233.
Fortunatianus Aquileiensis: Commentarii in evangelica. André Wilmart, Bernhard Bischoff (szerk.), Corpus Christianorum, Series Latina, Vol. 9, Turnhout, 1957.
Hieronymus: Commentariorum in Evangelium Matthaei ad Eusebium libri quatuor = J.-P. Migne (szerk.): Patrologiae cursus completus. Series latina, Vol. 26, Párizs, 1845, 15-218.
Hieronymus: De viris illustribus = J.-P. Migne (szerk.): Patrologiae cursus completus. Series latina, Vol. 23, Párizs, 1845, 597-719.
Irenaeus: Adversus haereses = J.-P. Migne (szerk.): Patrologiae cursus completus, Series graeca, Vol. 7, Párizs, 1857, 423-1224.
Pszeudo-Máté-evangéliuma. Ford. Bollók János = Görömbözi János - Adamik Tamás (szerk.): Csodás evangéliumok. Budapest, 1996, 47-72.
Victorinus Petavionensis: Opera. Johann Haussleiter (szerk.), Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Vol. 49, Bécs - Lipcse, 1916.
Szakirodalom
Cracco Ruggini, Lellia: Il vescovo Cromazio e gli Ebrei di Aquileia = Antichità altoadriatiche, 1977, Vol. XII, 353-381.
Csigi Péter: "Athletae spiritales": Szent Pál Aquileiai Chromatius 12. és 28. beszédében = D. Tóth Judit, Heidl György (szerk.): Irodalom, teológia, művészet, Válogatás a Magyar Patrisztikai Társaság VII-XI. konferenciáján elhangzott előadások szerkesztett változataiból. Studia Patrum 5. Budapest, 2014, 211-217.
Cuscito, Giuseppe: Cromazio di Aquileia (388-408) e l'età sua: bilancio bibliografico-critico dopo l'edizione dei "Sermones" e dei "Tractatus" = Aquileia Nostra, 1979, Vol. 50, 497-572.
Fabris, Rinaldo: Il metodo esegetico di Cromazio d'Aquileia = Aldo Bressani - Pietro Bertolla - Aldo Moretti (szerk.): Varietas indivisa: teologia della Chiesa locale: studi in onore di Pietro Bertolla e Aldo Moretti. Scuola superiore di teologia di Udine e Gorizia 1. Brescia, 1983, 93-117.
De Nicola, Angelo: Il prologo ai Tractatus in Matthaeum di Cromazio = Antichità altoadriatiche, 1989, Vol. XXXIV, 81-116.
Gribomont, Jean: The Translations. Jerome and Rufinus = Johannes Quasten - Angelo di Berardino (szerk.): Patrology, Vol. IV., The Golden Age of Latin Patristic Literature. Christian Classics. Notre Dame, Indiana, 19952, 195-254.
Grüll Tibor: "Nincs nekik se nyelvük, se írásuk". A zsidók és a latin nyelv a késő ókorban. = Antik Tanulmányok, 2002/1-2, 37-64, doi.org/10.1556/anttan.46.2002.1-2.3. https://doi.org/10.1556/anttan.46.2002.1-2.3
Hamman, Adalbert: The Turnabout of the Fourth Century = Johannes Quasten - Angelo di Berardino (szerk.): Patrology, Vol. IV., The Golden Age of Latin Patristic Literature. Christian Classics. Notre Dame, Indiana, 19952, 1-32.
Hanaghan, Michael: Chromatius vs. Jerome: The Origenist Controversy Reconsidered = The Journal of Theological Studies, 2023, Vol. 74/1, 189-209. https://doi.org/10.1093/jts/flad010
Heidl György: Szent Ágoston megtérése. Catena Monográfiák 2. Budapest, 2001.
Kelly, John Norman Davidson: Szent Jeromos élete, írásai és vitái. Ford. Nemes Krisztina. Catena Monográfiák 4. Budapest, 2003.
Lemarié, Joseph: Le Bréviaire de Ripoll, Paris B. N. lat. 742. Étude sue sa composition et ses textes inédits. Scripta et Documenta, 14. Montserrat, 1965.
Lemarié, Joseph: Saint Chromace d'Aquilée témoin du Canon de Muratori. = Revue d'Etudes Augustiniennes et Patristiques, 1978, Vol. XXIV, 101-102. https://doi.org/10.1484/J.REA.5.104357
Meyvaert, Paul: An Unknown Source for Jerome and Chromatius. Some New Fragments of Fortunatianus of Aquileia? = Sigrid Kraemer - Michael Bernhard (szerk.): Scire litteras, Forschungen zum mittelalterlichen Geistesleben. München, 1988, 277-289.
Nauroy, Gérard: Chromace disciple critique de l'exégèse d'Ambroise: realités et limites de l'influence de l'In Lucam sur les Tractatus in Matth = Antichità altoadriatiche, 1989, Vol. XXXIV, 117-149.
Noce, Esteban: El recurso a los animales en la obra de Cromacio de Aquileya. = Bibliotheca Augustiniana, 2017, Vol. VIII/1, 155-180.
Palazzi, Maria Luisa: Aspetti liturgici nelle omelie di Cromazio di Aquileia = Ephemerides liturgicae, 1976, 29-42.
Perendy László: Jeromos Máté-kommentárjának forrásai. Kételyek és bizonyosságok = Boros István (szerk.): "Szeresd az Írások tudományát!" "Ama scientiam Scripturarum". Szent Jeromos halálának 1600. évfordulója alkalmából rendezett konferencia tanulmányai. Budapest, 2023, 110-120. = Bank Barbara - Kovács Bálint - Medgyesy S. Norbert (szerk.) A Kaukázustól a Lajtáig. Apokaliptika, identitás, történelem és művelődés Közép- és Kelet-Európában. Budapest, 2023, 141-152.
Puniet, Pierre de: Les trois homélies catéchétiques du sacramentaire gélasien pour la tradition des évangiles, du symbole et de l'orasion dominicale = Revue d'Histoire Ecclésiastique, 1905, Vol. VI, 304-315.
Quasten, Johannes: Patrology, Vol. II., The Ante-Nicene Literature After Irenaeus. Christian Classics. Notre Dame, Indiana, 19952.
Rapisarda, Grazia: Continuità tra Antico e Nuovo Testamento in Cromazio di Aquileia = Augustinianum, 2000, Vol. 40/1, 291-302. https://doi.org/10.5840/agstm200040116
Rutgers, Leonard Victor: The Jews in Late Ancient Rome. Leiden - New York - Köln, 1995. https://doi.org/10.1163/9789004283473
Simonetti, Manlio: Hilary of Poitiers and the Arian Crisis in the West = Johannes Quasten - Angelo di Berardino (szerk.): Patrology, Vol. IV., The Golden Age of Latin Patristic Literature. Christian Classics. Notre Dame, Indiana, 19952, 33-143.
Thelamon, Françoise: Les vaines illusions des Juifs incredules selon Chromace et Rufin d'Aquilée = Jean-Michel Poinsotte (szerk.): Les chrétiens face à leurs adversaires dans l'occident latin du IVe siècle. Rouen, 2001, 97-114.
Trettel, Giulio: Terminologia esegetica nei sermoni di san Cromazio di Aquileia = Revue d'Etudes Augustiniennes et Patristiques, 1974, Vol. XX, 55-81. https://doi.org/10.1484/J.REA.5.104271